تبلیغات
امر به معروف و نهی ازمنکر ضربان قلب تپنده امت اسلام - امر به معروف و نهی از منکر در نهج البلاغه

  

حضرت علی علیه السلام می فرمایند: « همه كارهاى نیك و جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهى از منكر بیش از قطره اى [آب دهانى] در برابر دریاى خروشان نیست. » (نهج البلاغه ، ح 366، ص 921)

  

امر به معروف و نهی ازمنکر ضربان قلب تپنده امت اسلام

الذین إن مکناهم فی الأرض أقاموا الصلوه و آتوا الزکوه و أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر

امر به معروف و نهی از منکر در نهج البلاغه

مقدمه

امر به معروف و نهی از منكر: واداشتن به نیكی و بازداشتن از بدی. مراد فقها از امر و نهی، مطلق بر انگیختن بر انجام دادن یا ترك چیزی است؛ خواه به گفتار یا كردار.[1] و منظور از معروف و منكر، هر كار پسندیده و ناپسند از نظر عقل و شرع است، اعم از واجب و مستحب، حرام و مكروه.[2]

به مباحث كلی آن در سه محور اشاره می‌شود:

 

الف) حكم تكلیفی: امر به معروف و نهی از منكر در واجبات و محرمات، واجب و در مستحبات و مكروهات، مستحب است.[3] وجوب و استحباب آن توصلی است.[4] ولی كفایی یا عینی بودن آن مورد اختلاف فقهاست.[5]

 

ب) شرایط امر به معروف و نهی از منكر:

 

1. آگاهی و شناخت امركننده و باز دارنده درباره معروف و منكر؛

 

2. احتمال تأثیر امر و نهی بر تارك معروف و عامل منكر؛

 

3. اصرار فاعل بر استمرار ترك و واجب یا فعل حرام؛

 

4. نبود مفسده و زیان برای آمر و ناهی یا یكی از مسلمانان .[6]

 

در صورت شك در تحقق یكی از شرایط یاد شده، امر به معروف و نهی از منكر واجب نخواهد بود.[7]

 

ج) مراتب امر به معروف و نهی از منكر:

 

1. انكار به قلب با اعراض و ابراز ناخشنودی از عمل؛

 

2. انكار به زبان؛

 

3. انكار به دست.

 

در مراتب امر به معروف و نهی از منكر باید بترتیب و بتدریج از مرتب? ملایم و ساده‌تر به مرتب? شدیدتر پیش رفت؛ از این رو، اگر با زبان می‌توان منكر را بازداشت، با دست جایز نیست.[8] چنانچه آمر و ناهی در جلوگیری از منكر از حد لازم و ضروری تجاوز كند و منجر به زیان و خسارت شود ضامن است.[9] اگر نهی از منكر منوط به قتل یا ایراد جرح باشد، بنابر مشهور، متوقف بر اذن امام یا مأذون از سوی اوست.[10] بیشترین و بهترین تأثیرگذاری و از بزرگترین افراد امر به معروف و نهی از منكر، كردار و رفتار پیشوایان دین است كه خودشان، لباس معروف را به تن كنند و جام? منكر را بیرون آورند و با گفتار و كردار خویش، دیگران را تشویق كنند.[11]

 

نظر امیر مؤمنان علی علیه‌السلام

 

در نهج‌البلاغه شرایط و درجات امر به معروف و نهی از منكر و همچنین آفات ترك آن بوضوح و با بیان رسا و شیوا آمده است.[12] یكی از مصادیق بارز و اعلای آمر به معروف و ناهی از منكر، وجود با بركت و مقدس مولی الموحدین امیرالمؤمنین علیه‌السلام است كه فرموده: من خود قبل از دیگران و بیش از دیگران به این دو واجب الهی همت می‌گمارم، آنگاه دیگران را به آن فرا می‌خوانم. اكنون سخنان آن حضرت را رد نهج‌البلاغه مرور می‌كنم.

 

 

ارزش و ویژگی امر به معروف و نهی از منكر

الف) ارزش امر به معروف و نهی از منكر در مقایسه با ارزشهای دیگر: « و هم? كارهای نیك و جهاد در راه خدا در مقایسه با امر به معروف و نهی از منكر چون دمیدنی است به دریای پرموج پهناور و همانا امر به معروف و نهی از منكر نه اجلی را نزدیك كنند و نه از مقدار روزی بكاهند و از تمامی ارزشها برتر، شعار عدالتخواهی است رویاروی حاكمی ستمگر».[13]

 

ب) امر به معروف و نهی از منكر، دو خصلت و صفت الهی: «و ان الامر بالمعروف و النهی عن المنكر لخلقان من خلق الله سبحانه».[14]

 

ج) جایگاه امر به معروف و نهی از منكر در عناصر ایمان: « ایمان بر چهار پایه استوار است؛ بر شكیبایی و یقین و عدل و جهاد.... و جهاد بر چهار شعبه است؛ امر به معروف و نهی از منكر و پایداری در پیكار با دشمنان و دشمنی با فاسقان. هر كه به معروف امر كند پشت مؤمنان را استوار داشت هر كه از منكر نهی كند، بینی منافقان را به خاك مالید».[15]

 

 

شرایط امر به معروف و نهی از منکر

 

الف) بینش صحیح

«و زود باشد که پس از من بر شما روزگاری آید که چیزی از حق پنهانتر نباشد ... و در شهرها چیزی از معروف ناشناخته‌تر نباشد و شناخته‌تر از منكر، حاملان كتاب خدا را واگذارند... پس در میانشان از قرآن جز نامی نماند نشناسند جز خطّ و نوشت? آن...».[16]

 

 

ب) هماهنگی حرف و عمل

«و دیگران را از منكر باز دارید و خود نیز از آن دوری كنید؛ چرا كه به بازایستادن پیش از بازداشتن مأمورید».[17]

 

«لعنت خدا بر كسانی باد كه به معروف امر می‌كنند، اما خود ترك می‌كنند و منكر را نهی می‌كنند و خود آن را به جا می‌آورند».[18]

 

«ای مردم! به خدا من شما را به طاعتی بر نمی‌‌انگیزم، جز آنكه خود پیش از شما به گزاردن آن برمی‌خیزم، و شما را از معصیتی باز نمی‌دارم، جز آن كه خود پیش از شما آن را فرو می‌گذارم».[19]

 

« ] و خداوند را بندگانی است كه [ به قسط و عدالت فرمان می‌دهند و خود نیز بدان پایبندند و از كار زشت باز می‌دارند و خود از زشتی بركنارند».[20]

 

 

ج) جوناپذیری

«و به كار نیك امر كن و خود را در شمار نیكوكاران در آر و به دست و زبان كار ناپسند را زشت شمار و از آن كه كار ناپسند كند با كوشش خود را دور بدار و در راه خدا بكوش، چنانكه شاید، و از سرزنش ملامتكرانت بیمی نیابد».[21]

 

فلسف? امر به معروف و نهی از منكر

 

« خداوند امر به معروف را برای اصلاح كار همگان و نهی از منكر را برای باز داشتن بیخردان واجب گردانید».[22]

 

درجات و مراحل امر به معروف و نهی از منكر

 

انكار به قلب و انكار به زبان و انكار به دست، هر كدام مرحله‌ای از نهی از منكر محسوب می‌شود. « ای مومنان! آن كه بیند ستمی می‌رانند یا مردم را به منكری می‌خوانند و او به دل خود آن را نپسندد، سالم مانده و گناه نورزیده و آن كه را به زبان انكار كرد، مزد یافت و از آن كه به دل انكار كرد برتر است و آن كه با شمشیر به آنكار برخاست تا كلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست شود، او كسی است كه راه رستگاری را یافت و بر آن ایستاد و نور یقین در دلش تافت.[23] «و به دست و زبان كار ناپسند را زشت شمار و از آنكه كار ناپسند كند با كوشش خود را دور بدار. در راه خدا بكوش، چنانكه شاید».[24]

 

«از مردمان كسی است كه كار زشت را ناپسند می‌شمارد و به دست و زبان و دل خود آن را خوش نمی‌دارد چنین كس خصلتهای نیك را به كمال رسانده و از آنان كسی است كه به زبان و دل خود انكار كند و دست به كار نبرد، چنین كس دو خصلت از خصلتهای نیك را گرفته و خصلتی را تباه ساخته است، و از آنان كسی است كه منكر را به دل زشت می‌دارد و به دست و زبان خود بر آن انكار نیارد... »[25]

 

 

آفات ترك امر به معروف و نهی از منكر

 

الف) سلط? بدان و اشرار

« امر به معروف و نهی از منكر را وا مگذارید كه بدترین شما، حكمرانی شما را بر دست گیرد! آنگاه دعا كنید و از شما نپذیرند...».[26]

 

 

ب) سقوط و انحطاط اجتماعی

«فساد آشكار شد، نه كار زشت را دگرگون كننده‌ای مانده است و نه نافرمانی و معصیت را بازدارنده‌ای. با چنین دستاویزی می‌خواهید در دار قدس خدا مجاور او شوید؟! و نزد وی از گرامی‌ترین دوستانش گردید؟ هرگز! با خدا و بهشت او فسوس نتوان كرد، خشنودی او را جز به طاعت به دست نتوان آورد. لعنت خدا بر آنان كه به معروف فرمان دهند و خود آن را واگذارند و از منكر بازدارند و خود آن را به جا آرند».[27]

 

 

ج) لعن خداوند بر مردم قرون گذشته

«همانا خداوند سبحان مردم قرون گذشته را كه سرگذشتشان را فرا روی دارید، مورد لعن قرار نداد مگر به این دلیل كه امر به معروف و نهی از منكر را ترك كردند، پس خداوند بر بر سفیهان و سبك سرانشان به سبب ارتكاب گناهان و نیز بر افراد حلیم و خویشتندارشان برای جلوگیری نكردن لعنت فرستاده است.»[28]

 

 

د) نفی هویت و حیات انسانی

«و از آنان كسی است كه منكر را باز ندارد به دست و دل و زبان، چنین كس مرده ای است میان زندگان».[29] «نخست درجه از جهاد كه از آن باز می‌مانید، جهاد با دستهایتان بود، پس جهاد با زبان، سپس جهاد با دلهاتان، و آنكه به دل كار نیكی را نستاید و كار زشت او را ناخوش نیاید، طبیعتش دگرگون شود مسخ و واژگونه گردد، چنانكه پستی وی بلند شود وبلندی‌اش سرنگون». [30]

 

 

 

--------------------------------------------------------------------------------

 

[1] ـ مهذب سبزواری، ج15، ص153، فرهنگ معین، ج1، ص351.

 

[2] ـ جواهر الكلام، ج21، ص356؛ فقه الامام الجعفر الصادق(ع)، ج2، ص283.

 

[3] ـ جواهر، ج21، ص363؛ مجمع الفائدة و البرهان، ج7، ص529.

 

[4] ـ توضیح المسائل مراجع مسأله 2790.

 

[5] ـ جواهر، ج21، ص359؛ تحریرالوسیله، ج1،ص425.

 

[6] ـ جواهر، ج21، ص366، منهاج خویی، ج1، ص351.

 

[7] ـ مهذب سبزواری، ج15، ص150.

 

[8] ـ جواهر، ج21، ص373-374.

 

[9] ـ تحریر الوسیله، ج1، ص480.

 

[10] ـ جواهر، ج21، ص383، تذكره، ج9، ص444.

 

[11] ـ جواهر، ج21، ص382؛ تحریرالوسیله، ج1، ص442.

 

[12] ـ نهج‌البلاغه، حكمت374.

 

[13] ـ نهج‌البلاغه، حكمت374.

 

[14] ـ همان، خطبه156.

 

[15] ـ همان، حكمت 31.

 

[16] ـ همان، خطبه147.

 

[17] ـ همان، خطبه 105.

 

[18] ـ همان خطبه129.

 

[19] ـ همان، خطبه 175.

 

[20] ـ همان، خطبه 222.

 

[21] ـ همان، نامه 31.

 

[22] ـ همان، حكمت 252.

 

[23] ـ همان، حكمت، 373.

 

[24] ـ همان، نامه 31.

 

[25] همان، حكمت، 374.

 

[26] همان، نامه47.

 

[27] ـ همان، خطب? 129.

 

[28] ـ همان، خطبه192.

 

[29] ـ همان، حكمت، 374.

 

[30] ـ همان، حكمت، 375.




  طبقه بندی: ماهیت امر به معروف ،  در لسان معصومین(علیهم السلام) ، 





Powered by WebGozar